DIGNIIN CAAFIMAAD: Isticmaalka Kiimikooyinka Lagu Dedejiyo Bislaynta Mooska Soomaaliya – Ethephon iyo Calcium Carbide

Caafimaadka bulshada, badbaadada cuntada iyo masuuliyadda beeraleyda iyo ganacsatada

Hordhac

Moosku waa mid ka mid ah miraha ugu muhiimsan ee laga beero Soomaaliya, gaar ahaan gobollada ku teedsan webiyada Shabeelle iyo Jubba. Waa dalag dhaqaale oo muhiim u ah beeraleyda, ganacsatada iyo qoysas badan oo Soomaaliyeed, sidoo kalena qayb weyn ka qaata nafaqada bulshada.

Hase yeeshee, waxaa jira walaac caafimaad oo u baahan in si dhab ah loo baaro, kaas oo la xiriira isticmaalka kiimikooyin lagu dedejiyo bislaynta mooska iyo miraha kale si ay waqti gaaban ugu gaaraan heerka iibka.

Kiimikooyinka sida Ethephon (Ethrel) iyo Calcium Carbide ayaa ka mid ah walxaha ay tahay in si gaar ah looga feejignaado marka laga hadlayo bislaynta miraha.

Waxaa muhiim ah in la ogaado in bislaynta miraha la dedejiyo aysan keligeed ahayn wax khatar ah. Waxa khatarta keeni kara waa isticmaalka walxo aan loo oggolayn habkaas, hab khaldan oo kiimiko loo adeegsado, ama in haraaga kiimikadu ku haro cuntada uu qofku cunayo.

1. Waa maxay Ethephon (Ethrel)?

Ethephon, oo ganacsiga qaarkii looga yaqaan magaca Ethrel, waa walax kiimiko ah oo loo isticmaalo nidaaminta koritaanka dhirta iyo dedejinta bislaynta miraha qaarkood.

Marka Ethephon uu ku burburo xaalado ku habboon, wuxuu sii daayaa gaaska Ethylene, kaas oo ah hormoon dabiici ah oo dhirtu isticmaasho si ay miraha u bislaadaan.

Si kastaba ha ahaatee, waxaa jira farqi weyn oo u dhexeeya isticmaalka Ethephon ee waafaqsan habraacyada beeraha iyo in si toos ah loogu buufiyo ama loogu dhex rido mooska la goostay si uu dhaqso ugu bislaado.

Xarunta Cilmi-baarista iyo Fidinta Tiknoolajiyadda Dalagyada ee Jaamacadda California, Davis (UC Davis), waxay caddeysay in Ethephon aan loo oggolayn in si toos ah loogu buufiyo ama loogu dhex qooyo mooska goosashada ka dib si loo dedejiyo bislayntiisa.

Sidoo kale, Hay’adda Badbaadada Cuntada ee Hindiya (FSSAI) waxay digniino ka soo saartay ganacsatada miraha qaarkood oo lagu arkay inay mooska iyo miraha kale si toos ah ugu dhex ridayaan dareeraha Ethephon.

Tani waxay muujinaysaa in walax loo isticmaali karo beeraha aysan taasi macnaheedu ahayn in si kasta loogu isticmaali karo cuntada la iibinayo.

2. Khataraha caafimaad ee ka dhalan kara isticmaalka khaldan

Isticmaalka kiimikooyinka beeraha si aan waafaqsanayn tilmaamaha caafimaadka iyo badbaadada cuntada wuxuu sababi karaa dhibaatooyin kala duwan.

Waxaa ka mid noqon kara:

• Sumow ka dhasha la-kulanka kiimikooyinka ama liqidda qaddarro waxyeello leh.
• Cuncun iyo dhaawac ku yimaada maqaarka iyo indhaha.
• Dhibaatooyin caloosha iyo hab-dhiska dheefshiidka.
• Dhibaatooyin caafimaad oo ka dhasha soo-gaadhis kiimiko oo soo noqnoqota.

Si kastaba, lama oran karo qof kasta oo cuna moos lagu bisleeyey Ethephon wuxuu qaadi doonaa cudur. Khatartu waxay ku xiran tahay nooca badeecadda, qaddarka la isticmaalay, habka loo adeegsaday iyo heerka haraaga kiimikada ee cuntada.

3. Calcium Carbide: Kiimiko kale oo khatarteeda la xaqiijiyey

Calcium Carbide waa kiimiko warshadeed oo marka ay qoyaan la falgasho soo saarta gaaska Acetylene, kaas oo dedejin kara bislaynta miraha.

Dhibaatada ugu weyn waxay tahay in Calcium Carbide-ka warshadaha qaarkood uu yeelan karo wasakhooyin ay ka mid yihiin Arsenic iyo Phosphine.

Wasakhooyinkaas waxay keeni karaan sumow iyo dhibaatooyin caafimaad oo halis ah.

Hay’adda FSSAI waxay si cad uga digtay isticmaalka Calcium Carbide ee bislaynta miraha, waxayna mamnuucday isticmaalka habkaas gudaha Hindiya.

Sidaas darteed, Calcium Carbide waa in aan loo adeegsan bislaynta mooska ama miraha kale ee loogu talagalay in dadku cunaan.

4. Ethylene: Habka loo adeegsado bislaynta miraha

Waxaa muhiim ah inaan la isku khaldin Ethephon, Ethylene iyo Calcium Carbide.

Ethylene waa gaas dabiici ah oo dhirtu soo saarto, waxaana si nidaamsan loogu isticmaalaa bislaynta mooska ee xarumaha ganacsiga.

Habka saxda ah wuxuu ku salaysan yahay in mooska lagu bisleeyo qolal ama xarumo loogu talagalay, iyadoo la xakameynayo heer-kulka, qoyaanka iyo qaddarka gaaska.

Haddii Ethephon loo isticmaalo il lagu soo saaro Ethylene, waa in habkaasi waafaqaa habraac farsamo oo la ansixiyey, iyadoo aan dareeraha kiimikada si toos ah loola xiriirin miraha.

Ujeeddadu waa in moosku si isku mid ah u bislaado, iyadoo la ilaalinayo badbaadada cuntada iyo caafimaadka macaamiisha.

5. Xaaladda Soomaaliya: Maxaa loo baahan yahay in la baaro?

Soomaaliya waxay leedahay wax-soo-saar moos oo muhiim u ah dhaqaalaha dalka. Sidaas darteed, badbaadada mooska gudaha lagu beero iyo kan suuqyada lagu iibiyo waa arrin si toos ah u khusaysa caafimaadka dadweynaha iyo kalsoonida macaamiisha.

Waxaa jira cilmi-baaris la daabacay sannadkii 2023 oo lagu sameeyey 378 beeraley moos oo ku nool gobolka Shabeellaha Hoose, taas oo baaraysay isticmaalka sunta beeraha, aqoonta beeraleyda iyo hababka maaraynta cayayaanka.

Cilmi-baaristaasi waxay muujisay in isticmaalka sunta beeraha iyo wacyigelinta beeraleydu ay yihiin arrimo mudan in si joogto ah loo daryeelo.

Hase yeeshee, daraasaddaasi ma caddaynayso in beeraleyda Soomaaliyeed ay mooska ku bisleeyaan Ethephon ama Calcium Carbide.

Ilaa hadda, ma hayno natiijo shaybaar oo lagu xaqiijiyey in mooska suuqyada Soomaaliya lagu iibiyo uu leeyahay haraaga Ethephon ama wasakhooyinka Calcium Carbide oo ka sarreeya xadka badbaadada.

Sidaas darteed, waxa loo baahan yahay baaritaan rasmi ah halkii laga faafin lahaa eedeymo aan weli la xaqiijin.

6. Tallaabooyinka ay tahay inay qaadaan hay’adaha dowladda

Wasaaradaha Beeraha iyo Caafimaadka, hay’adaha ilaalinta tayada cuntada iyo maamulka gobollada wax-soo-saarka mooska waxaa la gudboon inay qaadaan tallaabooyin wax-ku-ool ah.

Ugu horreyn, baaritaan shaybaar:

• In muunado moos ah laga qaado suuqyada waaweyn iyo goobaha wax-soo-saarka.
• In la baaro haraaga Ethephon iyo sunta kale ee beeraha.
• In la baaro wasakhooyinka Arsenic iyo Phosphorus ee laga shakiyo isticmaalka Calcium Carbide.
• In natiijooyinka baaritaanka si hufan bulshada loogu soo bandhigo.

Marka labaad, kormeer iyo nidaamin:

• In la kormeero kiimikooyinka ay beeraleyda iyo ganacsatadu isticmaalaan.
• In la hubiyo in badeecadaha loo isticmaalo beeraha ay haystaan diiwaangelin iyo tilmaamo sax ah.
• In la joojiyo isticmaalka kiimikooyinka aan loo oggolayn bislaynta cuntada.
• In ganacsatada iyo beeraleyda la baro hababka badbaadada leh ee bislaynta miraha.

Marka saddexaad, wacyigelinta bulshada:

Waa in macaamiisha la baraa badbaadada cuntada, iyadoo laga fogaanayo cabsi gelin iyo warar aan cilmi ahaan la xaqiijin.

7. Maxay tahay in bulshada Soomaaliyeed samayso?

Inta laga helayo xog rasmi ah iyo natiijooyin baaritaan, bulshada waxaa lagula talinayaa:

1. In mooska iyo miraha kale laga soo iibsado goobo lagu kalsoon yahay.
2. In miraha lagu dhaqo biyo nadiif ah ka hor inta aan la diirin ama la jarjarin.
3. In laga fogaado miraha qudhmay, caaryada leh ama leh ur aan caadi ahayn.
4. In aan la rumaysan sawirro ama muuqaallo sheegaya in midabka jiridda ama diirka mooska keliya lagu ogaan karo in kiimiko lagu bisleeyey.
5. In qofka looga shakiyo sumow kiimiko uu si degdeg ah ula xiriiro xarun caafimaad.

Waxaa xusid mudan in dhaqidda miruhu ay ka caawin karto nadiifinta wasakhda dusha sare, balse aysan dammaanad qaadi karin in laga saaray haraaga kiimiko ee gudaha ama dusha ku milmay.

Gunaanad

Badbaadada cuntadu waa xuquuq aasaasi ah oo ay tahay in la ilaaliyo. Beeraleyda iyo ganacsatada Soomaaliyeed waa inay ogaadaan in faa’iidada dhaqaale ee laga helo dedejinta bislaynta mooska aysan ka horrayn karin caafimaadka bulshada.

Sidoo kale, dowladda waxaa saaran masuuliyad ah inay hubiso in cuntada suuqyada la geeyo ay buuxiso heerarka badbaadada iyo tayada.

Waxaan ugu baaqaynaa Wasaaradaha Beeraha iyo Caafimaadka inay si degdeg ah u sameeyaan baaritaan madax-bannaan oo lagu xaqiijinayo kiimikooyinka loo isticmaalo bislaynta mooska Soomaaliya, gaar ahaan Ethephon iyo Calcium Carbide, isla markaana ay bulshada la wadaagaan natiijooyinka.

Ma aha in la cabsi geliyo shacabka, balse waa in la xaqiijiyo badbaadadooda.

Mooska Soomaaliya waa hanti qaran; caafimaadka shacabka Soomaaliyeedna waa mudnaanta koowaad.

Badbaadada cuntadu waa masuuliyad wadajir ah.